محمد بن هندوشاه نخجوانى

42

صحاح الفرس ( فارسى )

برست : يعنى بباليد « 1 » . صيغهء فعل ماضى است و عرب گويد : « نشا » « 2 » برغست : « 3 » بفتح باء و سكون راء و فتح غين و سكون سين دو معنى دارد : اول ترهء بهارى باشد و مردم خورند و طعم او تيز باشد و چون خشك شود بخورد گاو دهند « 4 » . كسائى گفت : بيت « 5 » خاك كف پاى رودكى نسترى تو * بشوى گاو هم بخايى برغست و حكيم سوزنى « 6 » گفت : بيت برين قوافى چون سوزنى « 7 » نه اى شاعر * خداى داند تا چند « 8 » خايدى برغست دوم سبزهء [ آب ] باشد اعنى « طلحت » « 9 » . بست : قسمت « 10 » آب باشد كه برزگران بخشند « 11 » . خسروانى گفت : بيت اگرش آب نبودى و حاجتى بودى * ز نوك هر مژه‌اى آب راندى « 12 » صد بست بلفخت « 13 » : صيغهء « 14 » فعل ماضى است يعنى جمع كرد و بيندوخت « 15 » . رودكى گفت : بيت « 16 » [ خود ] خور [ و ] خود « 17 » ده كجا نبوده پشيمان * هر كه بخورد و بداد « 18 » ز آنچه بيلفخت « 19 » بنشاخت : يعنى بنشاند . فردوسى گفت : بيت بحالى كه بودنش بنشاختند « 20 » * ببردند خواب و خورش ساختند « 21 » بياغاشت « 22 » : برهم سرشته و نم گرفته از آب يا از خون . بيخشت : « 23 » چيزى باشد بركنده كه از بن بركنده باشد « 24 » . غياثى « 25 » گفت : نظم « 26 » چندان گرداندش [ كه ] از پى « 27 » دانگى * با پدر و مادر و نبيره زند مشت او ز معانى حقير و بىهنر از عقل * جان ز تن آن خسيس بادا بيخشت فصل پى « 28 » پاى خوست : زمينى كه پاى كوفته باشد « 29 » . پتكوت « 30 » : ريچاريست كه از مغز گردكان و شير و ماست كنند بمعنى « بتكوب » بباء و مستشهد بيت سرخسى است و در فصل باء از باب [ باء ] آورده شد . پرگست : چون « 31 » معاذ الله و مبادا بود « 32 » . كسائى گفت : بيت رودكى استاد شاعران جهان بود

--> ( 1 ) - ط : بناليد / ك : بيارند ( 2 ) - ك : عرب نشاه تعال گويند . ( 3 ) - ط : برغ است / ك : « اول ترهء بهاريست طعم او تيز باشد چون خشك شود گاوان خورند » . ( 4 ) - فروزانفر : « به همين معنى در طبس معمول است با تبديل راء بلام ( بلغست ) و در آش خمير و خورش ( قورمه سبزى ) و جوش پره و دمى گندم ( بلغور ) و دمى ارزن ( توگى ) مىريزند و همانست كه آن را قنابرى نيز گويند » ( 5 ) - ك : اين مثال را ندارد ( 6 ) - ك : رودكى گفت ( 7 ) - ك : خوش رودكى ( 8 ) - ك : داند و تا خايدى ( 9 ) - ك : « دويم سبزهء آب يعنى طلحت » ( 10 ) - ط : قيمت ( 11 ) - ك : « قسمت باشد از آب كه برزگران بخشند » ( 12 ) - ك : رندى . ( 13 ) - « 37 » : الفخت ( 14 ) - ك : ضغه ( 15 ) - ك : گردكرد ( 16 ) - ك : شاهد را ندارد ( 17 ) - اصلاح مصراع از « لفس 37 » و وفائى . ( 18 ) - ط : نخورد و نداد ( 19 ) - ط : بيفحلخت ( 20 ) - ط : بشناختند ( 21 ) - ك : شاهد را ندارد ( 22 ) - ك : « بياغاست برهم گرفته و سرشته گرفته باشد . » / فروزانفر : ( مسامحه در تعريف ) ( 23 ) - ك : بنخشت ( 24 ) - ك : يعنى از بن بركنده باشد ( 25 ) - ط : غياثى ؟ ؟ ؟ ( 26 ) - ك : شاهد را ندارد ( 27 ) - اصلاح شعر از « لفس 39 » . ( 28 ) - ك : عنوان را ندارد . ( 29 ) - ك : زمينى پاى گرفته باشد . ( 30 ) - ك : « پتكوب ريچاريست كه از مغز گردكان و سير و ماست راست كنند » ( 31 ) - ك : « چون » ندارد ( 32 ) - ك : مباداست